Posts in Category: Kryminał

Polski Orwell. Antyutopia Witkacego

Uczulenie na przeciętność

Stanisław Ignacy Witkiewicz przez wiele lat szukał swojej artystycznej drogi, w różnych formach literackich i plastycznych. Ukojenie na dłużej odnalazł w filozofii, chociaż nie jest to dziedzina, w której był doceniany. Nienasycenie to powieść ważna z wielu względów – idealnie komasuje zdolności literackie Witkacego, posiada elementy nieznanych jeszcze szeroko badań psychoanalitycznych (freudyzmu) oraz w tajemniczy sposób przepowiada losy Polski podczas i po II wojnie światowej.

Młody artysta, na przekór ojcu zaciągnie się do armii radzieckiej, odsłuży kilka lat, ale przede wszystkim w 1917 roku będzie świadkiem rewolucji październikowej, która wywrze na nim tak wielkie wrażenie, że zmieni jego światopogląd. Z Rosji wróci zupełnie odmieniony, jako Witkacy, owładnięty wizją nadciągającego katastrofizmu z powodu społeczności, które zamieniają się w bezmyślne masy. W swoich książkach będzie trzymał się zdania, że świat odsuwa się od mądrości, sztuki i piękna (czyli w ogólnym rozrachunku od myślenia), stawiając na łatwiznę ideologii, która kierowana jest przez ludzi z niższych, nieobeznanych klas (również gorzej lub w ogóle nie wykształconych). Kompletnie nie mogąc zrozumieć chęci porzucania indywidualizmu wcielał się w powieściach w rolę proroka, który roztaczał przed czytelnikiem wizję antyutopijnego świata.

Rok 2000, jedna wielka masa

Witkacy intuicyjnie przeprowadza nas przez świat, w którym nie ma podziałów na państwa, w którym rządzi jeden przywódca – chiński naczelnik armii. Wschód i Zachód zostały dawno temu wchłonięte, obecnie każdy słucha się wodza i codziennie zjada tabletkę, dzięki której utrzymuje właściwy poziom propagandy we krwi. Nie musi się też niczym przejmować, a jego zmysły są otępione. Przerażającym jest, że nikt nie myśli, a wykonuje rozkazy. Unifikacja i zbydlęcenie codzienności jest normą, wymaganą i pożądaną przez wodza.

Powieść łączy na pozór chaotyczną akcję z głębokim dyskursem filozoficznym, odnoszącym się do polityki. Książka, pisana w 1927 roku przewiduje wiele wydarzeń następujących po niej lat, w tym inwazję Rosji na Polskę, której tak silnie bał się Witkacy. Z kart wyłania się również obraz ideologii totalitarnej, kontrolującej umysły słabszych, a potem całych mas, co przywidzi na myśl nazistowską III Rzeszę, a następnie Związek Radziecki, również po zakończeniu II wojny światowej. Co ważne, książkę powinniśmy rozpatrywać w kategoriach patriotyzmu autora, a nie jego niechęci do komunizmu. Wiadomość zalet sztuki i edukacji jest tu kluczem do odsunięcia nihilizmu. To troska o Polskę, która po 123 latach zaborów na nowo szuka miejsca wśród narodów świata. Położenie w Europie między dwoma mocarstwami nie działa na jej korzyść. Sytuacja należy więc do nas, obywateli. Witkacy konkluduje, że możemy się obronić bez rozlewu krwi, wystarczy zwrócić się do rozumu.

Book obraz autorstwa freepik - www.freepik.com